Słownik uzdrowiskowy: borowina, solanka, biszofit i inne

Krótkie definicje surowców, pojęć i uzdrowisk, z których pochodzą nasze produkty

Aktualizacja: 9 października 2026. Słownik uzupełniamy przy każdym nowym poradniku.

Na etykietach produktów uzdrowiskowych i w opisach zabiegów pojawiają się słowa, których nie używamy na co dzień: peloid, szlam solny, solanka jodowo-bromowa, mineralizacja. Ten słownik wyjaśnia je w kilku zdaniach. Każde hasło mówi, czym coś jest i skąd pochodzi, a potem odsyła do poradnika albo działu sklepu, gdzie jest więcej.

Fakty sprawdzamy w źródłach wymienionych na dole strony. Numer w nawiasie przy haśle prowadzi do źródła.

A B C Ć D E F G H I J K L Ł M N O P R S Ś T U W Z Ź Ż

Balneoterapia

Dział lecznictwa, który wykorzystuje wody lecznicze, peloidy (w Polsce głównie borowinę), gazy lecznicze i klimat uzdrowiska. Obejmuje kąpiele lecznicze, kuracje pitne i inhalacje. Kuracja pitna ma własną nazwę, krenoterapia, a zabiegi z borowiną to peloidoterapia. Obie są częściami balneoterapii.

Słowo SPA pochodzi od nazwy belgijskiego uzdrowiska Spa. Dzisiejsze ośrodki SPA i wellness służą przede wszystkim odnowie, pielęgnacji i relaksowi, a nie leczeniu. Domowa kąpiel z solanką czy koncentratem borowinowym to pielęgnacja, która korzysta z tych samych surowców. [1] [2] [3] [4]

Więcej: Kąpiele lecznicze i SPA

Zobacz też: Naturalne surowce lecznicze · Peloidy · Uzdrowisko · ↑ alfabet

Biszofit

Minerał o wzorze MgCl₂·6H₂O, czyli sześciowodny chlorek magnezu. Nazwa pochodzi od niemieckiego geologa i chemika Karla Gustava Bischofa. Biszofit występuje w głębokich złożach soli, między innymi w Niemczech, Rosji, Kazachstanie i na Ukrainie. Złoże połtawskie leży na głębokości ponad 2,5 km, a biszofit wydobywa się z niego przez podziemne rozpuszczanie.

Do domu trafia jako płynny koncentrat do kąpieli i żel do wcierania. Ile koncentratu dodać do wanny, podaje etykieta konkretnego produktu. [5] [6]

Więcej: Maść rozgrzewająca czy chłodząca: którą wybrać? · Który biszofit wybrać? Porównanie koncentratów i żelu · Biszofit do kąpieli

Zobacz też: Mineralizacja · Solanka · ↑ alfabet

Bonifratrzy (Zakon Szpitalny św. Jana Bożego)

Katolicki zakon szpitalny założony w 1540 roku w Hiszpanii przez św. Jana Bożego do opieki nad chorymi i zatwierdzony w 1572 roku przez papieża Piusa V. Nazwa pochodzi od łacińskiego „bonus frater”, czyli dobry brat. Zakon prowadzi szpitale, apteki, przychodnie i poradnie ziołolecznictwa.

Do Polski bonifratrzy przybyli w 1609 roku i osiedlili się w Krakowie. Założyciel zakonu, Jan Boży, urodził się w 1495 roku w Portugalii, a zmarł w 1550 roku w Grenadzie, gdzie w grudniu 1539 roku otworzył zakład miłosierdzia dla chorych. [7] [8]

Więcej: Produkty Bonifraterskie: kim są bonifratrzy i który produkt wybrać · Balsam Jerozolimski: syrop FORTE, dla dzieci czy pastylki na gardło? · Nervina Antistres FORTE: skład, działanie i po jakim czasie ją odczuć · Venoczar żel czy tabletki: ciężkie nogi i żylaki · Produkty Bonifraterskie w sklepie

Zobacz też: Wierzbownica drobnokwiatowa (ziele) · ↑ alfabet

Borowina

Torf leczniczy, zaliczany do peloidów. Nazwa wzięła się stąd, że torfy do leczenia wydobywano dawniej w borach. Powstaje z obumarłej roślinności bagiennej, która bardzo powoli rozkłada się przy nadmiarze wody i słabym dostępie powietrza. Warstwa torfu przyrasta średnio o około 1 mm rocznie. Borowina zawiera kwasy humusowe, bituminy, żywice, woski i składniki mineralne, a w złożu składa się w 84–96 % z wody.

Ma dużą pojemność cieplną i słabo przewodzi ciepło, więc oddaje je powoli. Dlatego w uzdrowiskach stosuje się ją na ciepło: w kąpielach i okładach o temperaturze około 38–45 °C, zależnie od zabiegu. W Polsce udokumentowano 50 złóż borowiny.

Do domu trafia jako naturalna pasta w wiaderku, gotowy plaster, koncentrat lub emulsja do kąpieli oraz jako składnik kosmetyków. [9] [10] [11] [12] [13] [14] [15]

Więcej: Maść rozgrzewająca czy chłodząca: którą wybrać? · Borowina w domu: porównanie form · Kąpiel borowinowa w domu: ile kosztuje, jak zrobić · Borowina w płynie: koncentrat czy emulsja · Borowina

Zobacz też: Kwasy humusowe · Okład borowinowy · Peloidy · Sól borowinowa · Wieniec-Zdrój · ↑ alfabet

Bursztyn

Kopalna żywica drzew iglastych. Bursztyn bałtycki, czyli sukcynit, powstał z żywicy drzew rosnących około 40 milionów lat temu. Składa się z węglowodorów, żywic, olejów i kwasu bursztynowego, którego ma od 3 do 8 %. W innych żywicach kopalnych tego kwasu jest mniej albo nie ma go wcale. Bursztyn jest na tyle lekki, że pływa w morskiej wodzie.

W kosmetykach występuje jako pył bursztynowy (w składzie INCI: amber powder) albo ekstrakt z bursztynu (amber extract). W polskich seriach uzdrowiskowych, zwłaszcza nadmorskich, bursztyn często łączy się z borowiną. [16] [17] [18]

Więcej: Bursztyn w kosmetyce: właściwości i zastosowanie · Kosmetyki Kołobrzeskie SPA (Bio-Life)

Zobacz też: Borowina · Kołobrzeg · ↑ alfabet

Busko-Zdrój

Uzdrowisko w województwie świętokrzyskim, w regionie Ponidzia, oficjalnie otwarte 1 czerwca 1836 roku. Korzysta z dwóch rodzajów wód leczniczych pobieranych z otworów wiertniczych: wód siarczkowych i solanek jodkowo-bromkowych.

Buską wodę siarczkową zawierają kosmetyki spółki Uzdrowisko Busko-Zdrój S.A. W Busku działa też osobna firma farmaceutyczna Sulphur Zdrój, która podaje, że używa wody siarczkowej z Buska-Zdroju i solanki siarczkowej z Solca-Zdroju. [19] [20] [21]

Więcej: Domowe sanatorium: buskie SPA siarczkowe · Mydło siarczkowe z Buska: Sulphur, Dr Duda czy BuskoZdrój · Kosmetyki Uzdrowiska Busko-Zdrój · Produkty Sulphur · Siarka

Zobacz też: Uzdrowisko · Woda siarczkowa · ↑ alfabet

Chlorella

Zielona, jednokomórkowa alga słodkowodna, hodowana masowo i sprzedawana jako suplement diety, najczęściej gatunek Chlorella vulgaris. Jej ściany komórkowe są zbudowane z celulozy, której człowiek nie trawi, dlatego w większości suplementów rozbija się je mechanicznie.

W zestawieniu 13 chlorelli dostępnych w sprzedaży białko stanowiło średnio około 59 % suszu, a zawartość witaminy B12 wahała się od mniej niż 0,1 do 400 µg na 100 g suszu. [22]

Więcej: Chlorofil w płynie: jak pić i czym różni się od chlorelli i spiruliny · MyVita Chlorella BIO, 1000 tabletek · ForMeds BICAPS Chlorella portugalska, 60 kapsułek

Zobacz też: Chlorofil · Spirulina · ↑ alfabet

Chlorofil

Zielony barwnik roślin i alg, dzięki któremu wychwytują światło potrzebne do fotosyntezy. Jego cząsteczka przypomina hem z krwi, ale w środku ma magnez zamiast żelaza. W jadalnych roślinach około 99 % chlorofilu to chlorofil a i b, które rozpuszczają się w tłuszczach.

Chlorofil do picia to zwykle chlorofilina sodowo-miedziowa: półsyntetyczna pochodna, w której magnez zastąpiono miedzią, dzięki czemu rozpuszcza się w wodzie. Według Linus Pauling Institute zawiera ją większość chlorofilów sprzedawanych bez recepty, bo jest trwalsza i tańsza od naturalnego chlorofilu. [23]

Więcej: Chlorofil w płynie: jak pić i czym różni się od chlorelli i spiruliny · MyVita Chlorofil w płynie 500 ml o smaku mięty

Zobacz też: Chlorella · Spirulina · ↑ alfabet

Ciechocinek

Uzdrowisko w województwie kujawsko-pomorskim, działające od 1836 roku. Jego symbolem są trzy drewniane tężnie o łącznej długości ponad 1,7 km: dwie zbudowane w latach 1824–1828, trzecia w 1859 roku. Spółka uzdrowiskowa nazywa je największymi drewnianymi konstrukcjami tego typu w Europie, a od 2017 roku zespół tężni i warzelni soli jest Pomnikiem Historii.

Surowcem Ciechocinka jest solanka. W zabytkowej warzelni warzy się z niej sól, a przy tym powstają szlam i ług. [24] [25] [26]

Więcej: Sól ciechocińska: czym różni się od solanki, szlamu i ługu · Szlam solny ciechociński · Sól kąpielowa z Ciechocinka · Solanka kąpielowa z atomizerem

Zobacz też: Solanka · Szlam solny · Tężnia · ↑ alfabet

Czystek

Czystek szary (Cistus × incanus) to wieloletnia roślina z rodziny czystkowatych, która rośnie w krajach nad Morzem Śródziemnym. Botanicy opisują go jako mieszańca dwóch gatunków czystka. Do naparów używa się suszonych liści i ziela, czyli ulistnionych pędów.

W badaniu 52 herbat z czystka z Turcji, Albanii, Grecji i z nieokreślonych regionów polifenole stanowiły od 5,5 do 23 % suszu, a najliczniejszą ich grupą były elagotaniny. Czystka nie należy mylić z czyśćcem leśnym (Stachys sylvatica), byliną z rodziny jasnotowatych. [27] [28]

Więcej: Herbata z czystka: na co, jak parzyć i który czystek wybrać · Czyściec leśny: właściwości i czym różni się od czystka · Franciszkańska herbatka z czystka sypana 150 g · MyVita czystek, zioła sypane 350 g

↑ alfabet

Imbir

Kłącze imbiru lekarskiego (Zingiber officinale Roscoe), rośliny pochodzącej z ciepłych rejonów Azji. W kuchni i w sklepach nazywa się je korzeniem imbiru. Europejska Agencja Leków opisuje je w monografii roślinnej, w której jako surowiec wymienia sproszkowane suszone kłącze i nalewkę.

Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej poleca świeży korzeń imbiru do naparów na ciepło. W herbatach w saszetkach producenci podają udział imbiru w procentach, na przykład 30 albo 32 % mieszanki. [29] [30] [31]

Więcej: Herbata imbirowa: właściwości, jak zaparzyć i z czym łączyć · Herbex Imbirowa z Pomarańczą · Herbex Imbirowa Mojito

↑ alfabet

Inhalacja solankowa

Wdychanie drobno rozpylonej solanki. W uzdrowisku pacjent oddycha aerozolem z urządzeń albo przebywa w inhalatorium, a stężenie solanki, czas i częstotliwość zabiegów ustala lekarz. Naturalny aerozol solankowy powstaje też przy tężniach.

Do domowego nebulizatora używa się wyłącznie produktów przeznaczonych do inhalacji, w stężeniu podanym na ich ulotce lub etykiecie. Mocniej zasolone roztwory mogą u części osób wywołać skurcz oskrzeli, dlatego przy astmie i chorobach płuc o domowe inhalacje trzeba zapytać lekarza. [32] [33] [34]

Więcej: Ranking solanek do gardła, inhalacji i kąpieli · Solanki do inhalacji i gardła

Zobacz też: Rabka-Zdrój · Solanka · Tężnia · ↑ alfabet

Iwonicz-Zdrój

Uzdrowisko w województwie podkarpackim, na skraju Beskidu Niskiego. Tutejsze wody opisał już w 1578 roku Wojciech Oczko, a w 1837 roku hrabia Karol Załuski rozpoczął odbudowę zdroju. Spółka uzdrowiskowa nazywa je największym i najstarszym uzdrowiskiem Podkarpacia.

Korzysta z wód chlorkowo-wodorowęglanowo-sodowych, między innymi jodkowych i bromkowych. Od 1867 roku warzy się z nich sól iwonicką, a spółka Uzdrowisko Iwonicz produkuje z wód i soli kosmetyki Iwoline. [35] [36] [37] [38]

Więcej: Iwonicka sól jodobromowa · Kosmetyki Iwoline

Zobacz też: Solanka · Sól jodobromowa · Woda termalna · ↑ alfabet

Kamfora

Naturalny związek, od dawna jeden z głównych składników balsamów i mazideł do wcierania. W składzie kosmetyku (INCI) zapisuje się ją jako Camphor. Na skórze daje uczucie ciepła.

Badacze z Harvard Medical School opisali w 2005 roku, że kamfora pobudza dwa receptory ciepła w skórze i nerwach: TRPV3, który reaguje na łagodne ciepło około 33 °C, i TRPV1, który reaguje też na kapsaicynę z papryki chili. TRPV1 potrzebuje do tego więcej kamfory niż kapsaicyny. Odczucie z gotowego kosmetyku zależy od całej receptury: z mentolem kamfora bywa opisywana jako chłodząca. [39] [40]

Więcej: Maść rozgrzewająca czy chłodząca: którą wybrać na mięśnie, plecy i stawy? · Krynickie SPA żel z borowiną i kamforą · Maść kosmetyczna św. Błażeja rozgrzewająca · Franciszkańska Maść 4 Zioła

Zobacz też: Biszofit · Borowina · Solanka · Woda siarczkowa · ↑ alfabet

Kołobrzeg

Uzdrowisko nad Bałtykiem w województwie zachodniopomorskim. Pierwszy zakład kąpieli solankowych powstał tu w 1830 roku, a w 1882 roku dr Herman Hirschfeld wprowadził do lecznictwa miejscową borowinę. Miasto ma własne złoża borowiny i ujęcia solanki.

Nazwą miasta sygnowana jest seria kosmetyków Kołobrzeskie SPA firmy Bio-Life z Krynicy-Zdroju. W jej składach często pojawiają się borowina, solanka i bursztyn. [41] [42] [43]

Więcej: Kosmetyki Kołobrzeskie SPA: co zawierają i który wybrać · Kosmetyki Kołobrzeskie SPA (Bio-Life) · Koncentrat borowinowy 5 l

Zobacz też: Borowina · Bursztyn · Solanka · ↑ alfabet

Krynica-Zdrój

Uzdrowisko w Beskidzie Sądeckim w województwie małopolskim, położone na wysokości 560–720 m n.p.m. Słynie z wód leczniczych nasyconych naturalnym dwutlenkiem węgla, czyli kwasowęglowych. Najbardziej znana jest woda Zuber, nazwana od geologa Rudolfa Zubera, o mineralizacji prawie 24 g/l. W zabiegach używa się też borowiny.

Krynickie SPA to seria kosmetyków firmy Bio-Life z Krynicy-Zdroju, a nie produkt spółki uzdrowiskowej. [44] [45] [46] [47] [43]

Więcej: Krynickie SPA: który krem do jakiej cery · Kosmetyki Krynickie SPA (Bio-Life)

Zobacz też: Borowina · Mineralizacja · ↑ alfabet

Kwasy humusowe

Złożone mieszaniny związków organicznych, które powstają przy rozkładzie i przemianach szczątków roślin i drobnoustrojów. Występują w glebie, wodzie, torfie i węglu brunatnym. Dzieli się je według rozpuszczalności na kwasy fulwowe, kwasy huminowe (ich odmianą są kwasy hymatomelanowe) i huminy.

W borowinie są najważniejszą grupą składników. Mają budowę koloidową, dzięki której wiążą i wymieniają inne substancje. [48] [49] [50]

Więcej: Okłady borowinowe: jak robić w domu · Borowina

Zobacz też: Borowina · Mumio (shilajit) · Peloidy · ↑ alfabet

Kwasy omega-3 (EPA i DHA)

Grupa wielonienasyconych kwasów tłuszczowych. W żywieniu liczą się trzy: kwas alfa-linolenowy (ALA) z olejów roślinnych oraz kwas eikozapentaenowy (EPA) i kwas dokozaheksaenowy (DHA), których najwięcej mają tłuste ryby morskie. Organizm przekształca ALA w EPA i DHA tylko w niewielkim stopniu: u mężczyzn do 8 % w EPA i poniżej 1 % w DHA.

Normy żywienia z 2024 roku zalecają dzieciom w wieku od 6 do 24 miesięcy co najmniej 100 mg DHA dziennie, a dzieciom od 2 lat, młodzieży i dorosłym 250 mg EPA i DHA razem. Na etykiecie suplementu liczy się więc suma EPA i DHA, a nie masa całego oleju. Kwas dokozaheksaenowy (DHA) przyczynia się do utrzymania prawidłowego funkcjonowania mózgu przy spożyciu 250 mg dziennie. [51] [52]

Więcej: Omega-3 2000 mg: co ta liczba znaczy i jak wybrać · Omega 3 MyVita: którą wybrać · MyVita Omega 3 Kids 100 ml

↑ alfabet

Mineralizacja

Łączna ilość rozpuszczonych w wodzie składników mineralnych, podawana w miligramach lub gramach na litr. W przybliżeniu odpowiada suchej pozostałości po odparowaniu litra wody.

W przepisach o wodach leczniczych ważne są dwa progi: od 1000 mg/l woda jest zmineralizowana, a od 35 g/l jest solanką. Mineralizacja polskich wód leczniczych sięga od poniżej 1 do 135 g/l. Na etykietach wód butelkowanych obowiązują inne progi, na przykład wysokozmineralizowana oznacza tam powyżej 1500 mg/l. [53] [54] [55] [32] [56]

Więcej: Ranking solanek · Ranking soli do kąpieli

Zobacz też: Solanka · Woda siarczkowa · Woda termalna · ↑ alfabet

Moringa (olej z nasion)

Drzewo moringa (Moringa oleifera) pochodzi z północnych Indii, a dziś rośnie w strefie tropikalnej i podzwrotnikowej. Nasiona zawierają do 40 % oleju, który w handlu nazywa się olejem ben albo behen, od kwasu behenowego.

Głównym składnikiem oleju jest kwas oleinowy: w badaniu oleju tłoczonego na zimno z nasion z Indii było go 78 do 79 %, a kwasu behenowego 5,1 %. Na etykiecie oleju Astron skład brzmi: moringa oleifera 100% seed oil. Autorzy przeglądu z 2016 roku piszą, że wpływ nasion i oleju na zdrowie ludzi wymaga dalszych badań. [57] [58]

Więcej: Olej moringa na twarz i włosy: skład, jak stosować, opinie · Olej z drzewa życia Moringa Astron 100 ml · MyVita Moringa Oleifera, kapsułki

↑ alfabet

Mumio (shilajit)

Lepka, brązowo-czarna substancja, która latem wypływa ze szczelin w stromych skałach górskich, głównie w Himalajach i Azji Środkowej. Występuje też pod nazwami mumijo, mumie i shilajit, a sanskryckie shilajit tłumaczy się jako „zdobywca gór”. Według przeglądu naukowego składa się w 60 do 80 % z materii organicznej (humusu), w 20 do 40 % ze związków mineralnych i zawiera pierwiastki śladowe. Jego pochodzenie nadal jest przedmiotem sporu badaczy.

W produktach występuje jako ekstrakt. W maściach wpisuje się go w składzie INCI jako Shilajit Extract, a w kapsułkach producenci podają masę ekstraktu i minimalny udział kwasów fulwowych, na przykład 20 % albo 60 %. Dzięki temu można policzyć, ile kwasów fulwowych jest w jednej kapsułce. [59] [60]

Więcej: Mumio: maść, kapsułki czy shilajit · Franciszkańska Maść Mumio · MyVita Mumio Himalajskie, kapsułki · Shilajit Osavi 500 mg, kapsułki

Zobacz też: Kwasy humusowe · ↑ alfabet

Naturalne surowce lecznicze

Pojęcie z ustawy o lecznictwie uzdrowiskowym. Należą do nich gazy lecznicze oraz kopaliny lecznicze, w tym wody lecznicze i peloidy, których właściwości lecznicze potwierdzono na zasadach określonych w ustawie. Potwierdzeniem jest świadectwo wydane przez uprawnioną jednostkę.

Złoża takich surowców są jednym z warunków nadania miejscowości statusu uzdrowiska. [61]

Więcej: Kąpiele lecznicze i SPA

Zobacz też: Balneoterapia · Peloidy · Uzdrowisko · ↑ alfabet

Okład borowinowy

Zabieg, w którym na wybraną część ciała, na przykład kark, plecy albo kolano, nakłada się warstwę podgrzanej borowiny, owija folią i okrywa kocem. W uzdrowisku borowina ma zwykle 40–45 °C, a zabieg trwa od 20 do 30 minut. Potem zaleca się odpoczynek na leżąco.

Plaster borowinowy to porcja pasty borowinowej zamknięta w foliowej torebce. Podgrzewa się go w gorącej wodzie do około 40 °C i przykłada na mniej więcej 30 minut. Okładów nie nakłada się w okolicy serca ani na uszkodzoną skórę. [62] [13] [63]

Więcej: Okłady borowinowe: jak robić w domu, kiedy nie wolno · Okłady i plastry borowinowe

Zobacz też: Borowina · Peloidy · ↑ alfabet

Peloidy

Tworzywa lecznicze powstałe w procesach geologicznych i biologicznych, które po rozdrobnieniu i zmieszaniu z wodą służą do zabiegów. Należą do nich osady organiczne, takie jak torfy, muły i sapropel, osady mineralne oraz ziemie lecznicze, na przykład glinki. W Polsce do leczenia używa się głównie torfów, czyli borowin.

Zabiegi z peloidami to peloidoterapia, jeden z rodzajów balneoterapii: okłady, zawijania, kąpiele i tampony. Polskie przepisy o surowcach leczniczych opisują peloid leczniczy jako surowiec ze złoża torfowego, dlatego na przykład szlam solny z warzelni nie jest peloidem w tym znaczeniu. [10] [2] [55]

Więcej: Zastosowanie kąpieli borowinowych · Borowina

Zobacz też: Borowina · Naturalne surowce lecznicze · Szlam solny · ↑ alfabet

Probiotyki

Żywe drobnoustroje, które podane w odpowiedniej ilości przynoszą korzyść zdrowotną gospodarzowi. Tak definiuje je europejskie towarzystwo gastroenterologów dziecięcych ESPGHAN. W suplementach to najczęściej bakterie z rodzajów Lactobacillus i Bifidobacterium, a ich ilość podaje się w miliardach jednostek tworzących kolonie (CFU).

O właściwościach probiotyku decyduje szczep, a nie sam gatunek. Pełna nazwa ma trzy człony: rodzaj, gatunek i oznaczenie szczepu, na przykład Lactobacillus rhamnosus GG. ESPGHAN w stanowisku z 2023 roku formułuje zalecenia tylko dla szczepów sprawdzonych w co najmniej 2 badaniach z grupą kontrolną, dlatego na etykiecie warto szukać pełnych nazw szczepów. [64]

Więcej: Probiotyk dla dzieci: krople czy kapsułki · Probiotyki dla dzieci i dorosłych · MyVita Probiotic Kids krople

↑ alfabet

Propolis (kit pszczeli)

Żywiczna, woskowata substancja, którą pszczoły wytwarzają z żywic zbieranych z roślin, w Europie zwykle z drzew takich jak topole i drzewa iglaste. Typowy propolis z Europy składa się głównie z żywic i balsamów roślinnych, w około 30 % z wosku pszczelego, w 10 % z olejków eterycznych i w 5 % z pyłku. Zidentyfikowano w nim co najmniej 180 różnych związków.

W produktach występuje jako wyciąg w kroplach (klasycznie na alkoholu, a w wersjach bez alkoholu na glicerynie z wodą), jako koncentrat w maściach (w INCI Propolis Concentrate albo Propolis Extract) i jako dodatek do past do zębów, sprayów i kremów. [65]

Więcej: Propolis: krople bez alkoholu, z miodem manuka czy maść? Który wybrać · MyVita Propolis Forte bezalkoholowy 10 z miodem manuka, 100 ml · MyVita maść propolisowa 20 %, 100 ml · Franciszkańska maść propolisowa z kwasem hialuronowym, 50 ml

Zobacz też: Mumio (shilajit) · ↑ alfabet

Rabka-Zdrój

Uzdrowisko w województwie małopolskim, u podnóża Gorców i Beskidu Wyspowego, oficjalnie otwarte w 1864 roku. W 1887 roku powstał tu pierwszy na ziemiach polskich zakład leczenia dzieci i Rabka do dziś jest nazywana Miastem Dzieci Świata.

Korzysta z solanek jodkowo-chlorkowo-sodowych z kilku odwiertów. Najgłębszy, Rabka IG-2 (1215 m), daje solankę termalną o temperaturze około 28 °C, butelkowaną jako Termalna Rabczańska Solanka. Z ujęcia Krakus pochodzi Rabczańska Solanka. [66] [67] [68] [69]

Więcej: Maść rozgrzewająca czy chłodząca: którą wybrać? · Produkty Uzdrowiska Rabka · Rabczańska solanka termalna · Solanki do inhalacji i gardła

Zobacz też: Inhalacja solankowa · Solanka · Woda termalna · ↑ alfabet

Solanka

Woda podziemna, która zawiera co najmniej 35 g rozpuszczonych składników mineralnych w litrze. Przeważa w niej chlorek sodu, często z wapniem i magnezem, a solanki jodkowo-bromkowe zawierają też jod i brom. Większość polskich solanek uzdrowiskowych ma formalnie status wód leczniczych. Woda z ujęcia Grzybek w Ciechocinku ma na przykład 46,7 g/l.

Solanki służą do kąpieli, inhalacji, płukania i zasilania tężni, a po odparowaniu wody powstaje z nich sól. Producenci wydzielają osobne produkty do kąpieli i do inhalacji. [54] [32]

Więcej: Maść rozgrzewająca czy chłodząca: którą wybrać? · Ranking solanek do gardła, inhalacji i kąpieli · Solanki · Kąpiele solankowe

Zobacz też: Inhalacja solankowa · Mineralizacja · Sól jodobromowa · Tężnia · ↑ alfabet

Sól borowinowa

Kosmetyczna sól do kąpieli na bazie chlorku sodu z dodatkiem borowiny, zwykle w postaci ekstraktu. W składzie INCI borowina występuje jako peat extract (ekstrakt z borowiny) albo peat (sama borowina). W soli borowinowej Krynickie SPA pierwszym składnikiem jest chlorek sodu, a ekstrakt z borowiny jest dodatkiem.

To kosmetyk, a nie naturalny surowiec leczniczy. Daje łagodną kąpiel z borowiną, ale pełną kąpiel borowinową robi się z borowiny naturalnej albo z koncentratu. [70] [71]

Więcej: Sól borowinowa na tle innych form borowiny · Sól borowinowa: właściwości, na co pomaga, jak stosować do kąpieli i stóp, którą wybrać · Sole mineralne do kąpieli

Zobacz też: Borowina · Sól jodobromowa · ↑ alfabet

Sól jodobromowa

Sól otrzymywana przez warzenie, czyli odparowanie leczniczych wód jodkowo-bromkowych. Oprócz chlorków zawiera jodki i bromki. W leczniczej soli iwonickiej jest co najmniej 330 mg jodków i 1200 mg bromków w kilogramie, czyli kilkanaście razy więcej jodu niż w jodowanej soli kuchennej. W Polsce sól z wód leczniczych warzy się między innymi w Iwoniczu (Lubatówka), Łapczycy i Zabłociu.

Służy do kąpieli, okładów i inhalacji, a nie do jedzenia. Stężenie roztworu podaje ulotka albo etykieta produktu. [72] [32] [73]

Więcej: Iwonicka sól jodobromowa · Sole solankowe i jodobromowe · Ranking soli do kąpieli

Zobacz też: Iwonicz-Zdrój · Mineralizacja · Solanka · ↑ alfabet

Spirulina

Wysuszona biomasa sinicy Arthrospira platensis, która żyje w wodach słodkich i morskich i tworzy spiralnie skręcone nici. Stąd nazwa spirulina. Nie ma celulozowej ściany komórkowej, dlatego łatwo się trawi, a białko stanowi do 70 % jej masy.

Japońscy badacze zwracają uwagę, że suplementy ze spiruliną często zawierają pseudowitaminę B12, która u człowieka jest nieaktywna. [74] [75]

Więcej: Chlorofil w płynie: jak pić i czym różni się od chlorelli i spiruliny · MyVita Spirulina w proszku, 250 g · MyVita Spirulina BIO, 1000 tabletek

Zobacz też: Chlorella · Chlorofil · ↑ alfabet

Szlam solny

Stały produkt uboczny warzenia soli z solanki, znany przede wszystkim z warzelni w Ciechocinku. Solankę zagęszczoną na tężniach podgrzewa się w panwiach, czyli płaskich otwartych naczyniach, aż wykrystalizuje sól. Obok soli powstają szlam i płynny ług. Szlam składa się głównie z chlorku sodu z domieszką wapnia, magnezu i żelaza.

Ług to płynna pozostałość po krystalizacji soli. Ma mniej sodu, a znacznie więcej wapnia, magnezu, jodu i bromu. Szlamu i ługu używa się do kąpieli i okładów. Mimo nazwy szlam solny nie jest borowiną ani peloidem. [76] [77] [78] [79]

Więcej: Szlam, ług i sól ciechocińska: różnice i dawki · Szlam solny ciechociński · Sole solankowe i jodobromowe

Zobacz też: Ciechocinek · Peloidy · Solanka · ↑ alfabet

Tężnia

Drewniana konstrukcja wypełniona wiązkami chrustu, najczęściej tarniny. Solankę pompuje się na górę, a ona spływa po gałązkach. Część wody odparowuje, więc solanka się zagęszcza: w Ciechocinku z około 5 % soli na ujęciu do około 27 % za ostatnią tężnią. Dawniej tężnie służyły właśnie do zagęszczania solanki przed warzeniem soli.

Spływająca solanka rozbija się na drobne kropelki i wokół tężni tworzy się aerozol solankowy. Największy zespół tężni w Polsce stoi w Ciechocinku, a w 2019 roku tężnie działały w 89 miejscowościach w Polsce. [80] [81] [82]

Więcej: Solanki do inhalacji i gardła

Zobacz też: Ciechocinek · Inhalacja solankowa · Solanka · ↑ alfabet

Uzdrowisko

Według ustawy o lecznictwie uzdrowiskowym to obszar, na którym prowadzi się lecznictwo uzdrowiskowe, wydzielony po to, by wykorzystywać i chronić naturalne surowce lecznicze, któremu nadano status uzdrowiska. Musi mieć złoża surowców i klimat o potwierdzonych właściwościach leczniczych, zakłady lecznictwa uzdrowiskowego, odpowiednią infrastrukturę i spełniać wymagania ochrony środowiska.

Status nadaje Rada Ministrów w drodze rozporządzenia, a rejestr uzdrowisk prowadzi minister zdrowia. Według rejestru z 24 lutego 2026 roku w Polsce jest 48 uzdrowisk. [61] [83]

Więcej: Kąpiele lecznicze i SPA

Zobacz też: Balneoterapia · Naturalne surowce lecznicze · ↑ alfabet

Wieniec-Zdrój

Uzdrowisko w województwie kujawsko-pomorskim, w gminie Brześć Kujawski, 6 km od Włocławka. Jego historia zaczyna się od źródła, które trysnęło 4 maja 1922 roku, a spółka uzdrowiskowa powstała w 1923 roku.

Naturalnymi surowcami leczniczymi Wieńca są woda siarczkowa i borowina. Trzy złoża borowiny zajmują łącznie prawie 17 ha. Borowina wieniecka w naszym sklepie pochodzi od firmy SolMed, która podaje, że pochodzi ona ze złóż położonych na terenie uzdrowiska. [84] [85] [86] [87]

Więcej: Borowina wieniecka 1 kg · Wiaderka borowiny · Plaster borowinowy

Zobacz też: Borowina · Okład borowinowy · Woda siarczkowa · ↑ alfabet

Wierzbownica drobnokwiatowa (ziele)

Suszone ziele roślin z rodzaju Epilobium. Monografia Europejskiej Agencji Leków obejmuje nadziemne części Epilobium angustifolium albo Epilobium parviflorum, zbierane przed kwitnieniem lub w jego trakcie. Ziele zwykle pije się jako napar.

Komitet HMPC uznał na podstawie wieloletniego stosowania, że ziele wierzbownicy można stosować przy objawach z dolnych dróg moczowych związanych z łagodnym rozrostem prostaty, po wykluczeniu poważnych chorób przez lekarza, także długoterminowo. Opiera się to na tradycyjnym stosowaniu, bo badań klinicznych jest za mało. [88]

Więcej: Wierzbownica drobnokwiatowa na prostatę: jak parzyć i jak długo · Produkty Bonifraterskie: kim są bonifratrzy i który produkt wybrać · Wierzbownica drobnokwiatowa ziele 200 g, Produkty Bonifraterskie · Herbex Wierzbownica drobnokwiatowa, saszetki

Zobacz też: Bonifratrzy (Zakon Szpitalny św. Jana Bożego) · ↑ alfabet

Witamina D3 (cholekalcyferol)

Forma witaminy D, którą wytwarza skóra pod wpływem letniego słońca i którą zawiera większość suplementów. W jedzeniu jest jej niewiele, głównie w tłustych rybach i jajkach, dlatego głównym źródłem pozostaje słońce. Dawki podaje się w mikrogramach albo w jednostkach międzynarodowych: 1 µg witaminy D3 to 40 IU.

Polskie zalecenia z 2023 roku przewidują dla zdrowych dzieci w wieku 1 do 3 lat 600 IU dziennie przez cały rok, a dla dorosłych 1000 do 2000 IU, gdy nie korzystają z letniego słońca. Górny bezpieczny poziom spożycia według EFSA to 50 µg (2000 IU) dziennie do 10. roku życia i 100 µg (4000 IU) od 11 lat. Witamina D pomaga w utrzymaniu zdrowych kości. [89] [90] [91] [52]

Więcej: Witamina D: ile jednostek brać, od kiedy do kiedy · Jakie witaminy dla dziecka · MyVita Witamina D3 Family krople 30 ml

↑ alfabet

Woda siarczkowa

Woda lecznicza, która zawiera co najmniej 1 mg siarki dwuwartościowej w litrze. Siarka występuje w niej jako siarkowodór, wodorosiarczki i wielosiarczki. To siarkowodór daje charakterystyczny zapach zgniłych jaj.

W Polsce wody siarczkowe mają między innymi Busko-Zdrój, Solec-Zdrój, Horyniec-Zdrój, Wieniec-Zdrój, Lądek-Zdrój i Swoszowice w Krakowie. W Solcu-Zdroju zawartość siarkowodoru sięga 137 mg/l. [54] [32] [92] [93]

Więcej: Maść rozgrzewająca czy chłodząca: którą wybrać? · Siarka do kąpieli: który preparat wybrać, ile na wannę i jak często · Kosmetyki z siarką: krem, mydło, szampon, kąpiel · Skóra z łuszczycą: emolienty i kąpiele siarczkowe · Sól siarczkowa do kąpieli · Siarka · Maska siarczkowa: którą wybrać? Dr Duda czy Sulphur · Żel do mycia twarzy z siarką: który do mycia, który zostaje na skórze · Mydło siarczkowe: na co, jak używać na twarz i ciało, które wybrać · Maska siarczkowa do ciała Dr Duda 500 g · Buska maska siarczkowa do ciała Sulphur 500 g

Zobacz też: Busko-Zdrój · Mineralizacja · Wieniec-Zdrój · ↑ alfabet

Woda termalna

Woda podziemna, która na wypływie z ujęcia ma co najmniej 20 °C. Liczy się temperatura na wypływie, a nie w basenie: woda z ujęcia Terma I w Ciechocinku ma 28 °C na wypływie i 33 °C w basenie. Wody termalne są kopaliną, a ich wydobycie wymaga koncesji.

Woda termalna może być jednocześnie solanką, jak termalna solanka z ujęcia Rabka IG-2. [54] [32]

Więcej: Rabczańska solanka termalna

Zobacz też: Iwonicz-Zdrój · Mineralizacja · Rabka-Zdrój · Solanka · ↑ alfabet

Źródła

1. Encyklopedia PWN: balneoterapia (kopia w Internet Archive)
2. Ponikowska I., Przegląd balneologicznych metod leczniczych, Medycyna Rodzinna 3/2004
3. Online Etymology Dictionary: spa
4. Bajgier-Kowalska M., Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis, Studia Geographica 9, 2015
5. Handbook of Mineralogy: Bischofite (PDF)
6. Wielka Encyklopedia Ukraińska: biszofit (ukr. Бішофіт)
7. Wikipedia: Bonifratrzy (Zakon Szpitalny Świętego Jana Bożego)
8. Wikipedia: Jan Boży, założyciel zakonu bonifratrów
9. Encyklopedia PWN: borowina (kopia w Internet Archive)
10. Encyklopedia PWN: peloidy (kopia w Internet Archive)
11. Encyklopedia PWN: torf (kopia w Internet Archive)
12. IUCN UK Peatland Programme: Peat-free April, your questions answered (2026)
13. Medycyna Praktyczna dla pacjentów: borowina, okłady i kąpiele
14. Uzdrowisko Połczyn: borowina
15. PIG-PIB: torfy, zasoby w Polsce wg stanu na 31.12.2025 (PDF)
16. PIG-PIB: folder Bursztyn (PDF)
17. Encyklopedia PWN: bursztyn (kopia w Internet Archive)
18. INCI Decoder: amber powder
19. Uzdrowisko Busko-Zdrój S.A., portal Województwa Świętokrzyskiego
20. Wody lecznicze w Busku-Zdroju, Centrum Informacji Turystycznej Busko-Zdrój
21. Sulphur Zdrój: woda siarczkowa
22. Bito T. i in., Potential of Chlorella as a Dietary Supplement to Promote Human Health, Nutrients 2020 (PMC)
23. Linus Pauling Institute, Chlorophyll and Metallo-Chlorophyll Derivatives, Oregon State University
24. Uzdrowisko Ciechocinek S.A.
25. Uzdrowisko Ciechocinek: nasza historia
26. Uzdrowisko Ciechocinek: Pomnik Historii
27. Bernacka K. i in., Antioxidant and Antiglycation Effects of Cistus × incanus Water Infusion, Its Phenolic Components, and Respective Metabolites, Molecules 2022 (PMC)
28. Starzec A. i in., Polyphenol Profile of Cistus × incanus L. and Its Relevance to Antioxidant Effect and α-Glucosidase Inhibition, Antioxidants 2023 (PMC)
29. European Medicines Agency: Zingiberis rhizoma (kłącze imbiru), monografia HMPC
30. NCCIH (NIH): Ginger
31. NCEZ, NIZP PZH-PIB: domowe napoje dla zdrowia
32. PIG-PIB: Zagospodarowanie wód leczniczych i solanek w Polsce wg stanu na 31.12.2023 (PDF)
33. Uzdrowisko Połczyn: inhalacje
34. Emeryk A. i in., nebulizacja w praktyce, Alergoprofil 2021 (PDF)
35. Uzdrowisko Iwonicz S.A.: rys historyczny
36. Uzdrowisko Iwonicz-Zdrój, portal Województwa Podkarpackiego
37. Gmina Iwonicz-Zdrój: o uzdrowisku
38. Uzdrowisko Iwonicz S.A.: kosmetyki
39. Xu H., Blair N.T., Clapham D.E., Camphor activates and strongly desensitizes the transient receptor potential vanilloid subtype 1 channel in a vanilloid-independent mechanism, J Neurosci 2005 (PMC)
40. Story G.M., The emerging role of TRP channels in mechanisms of temperature and pain sensation, Curr Neuropharmacol 2006 (PMC)
41. Kołobrzeg: historia uzdrowiska
42. Kołobrzeg: bogactwa Kołobrzegu
43. Bio-Life Cosmetics, Krynica-Zdrój: kontakt i serie kosmetyków
44. Uzdrowisko Krynica-Żegiestów S.A.: Krynica-Zdrój
45. Uzdrowisko Krynica-Żegiestów S.A.: historia uzdrowiska
46. Kryniczanka: naturalna woda lecznicza Zuber
47. Uzdrowisko Krynica-Żegiestów S.A.: wykaz zabiegów leczniczych
48. International Humic Substances Society: What are humic substances
49. Encyklopedia Leśna: kwasy huminowe
50. Drobnik M., Latour T., Badania kwasów humusowych w preparatach leczniczych i kosmetycznych produkowanych z użyciem borowin, Roczniki PZH 2011
51. Rychlik E. i in. (red.), Normy żywienia dla populacji Polski, NIZP PZH 2024
52. Rozporządzenie Komisji (UE) nr 432/2012, wykaz dopuszczonych oświadczeń zdrowotnych (EUR-Lex)
53. AGH: mineralizacja wód, materiały dydaktyczne
54. Ustawa Prawo geologiczne i górnicze, art. 5 (Dz.U. 2024 poz. 1290)
55. Rozporządzenie Ministra Zdrowia w sprawie zakresu badań niezbędnych do ustalenia właściwości leczniczych naturalnych surowców leczniczych (Dz.U. 2018 poz. 605)
56. Rozporządzenie Ministra Zdrowia w sprawie naturalnych wód mineralnych, źródlanych i stołowych (Dz.U. 2011 nr 85 poz. 466, PDF)
57. Leone A, Spada A, Battezzati A, Schiraldi A i in., Moringa oleifera seeds and oil: characteristics and uses for human health, International Journal of Molecular Sciences, 2016
58. Ogunsina BS, Indira TN, Bhatnagar AS, Radha C., Quality characteristics and stability of Moringa oleifera seed oil of Indian origin, Journal of Food Science and Technology, 2011
59. Galen Medical Journal 2020: Moomiaii (mumio, shilajit) w medycynie tradycyjnej, nazwy, skład i występowanie (PMC)
60. Mechanizmy powstawania i wypływu shilajit (Zhaxun) w medycynie tybetańskiej, 2020 (PMC)
61. Ustawa z 28 lipca 2005 r. o lecznictwie uzdrowiskowym, uzdrowiskach i obszarach ochrony uzdrowiskowej oraz o gminach uzdrowiskowych (ISAP)
62. Uzdrowisko Kołobrzeg S.A.: zabiegi
63. Charakterystyka produktu leczniczego Pasta borowinowa lecznicza (Rejestr Produktów Leczniczych)
64. Szajewska H. i in., stanowisko ESPGHAN o probiotykach u dzieci, JPGN 2023
65. Kuropatnicki A.K. i in., Historical Aspects of Propolis Research in Modern Times, Evid Based Complement Alternat Med 2013 (PMC)
66. Operat uzdrowiskowy Uzdrowiska Rabka-Zdrój, 2018 (PDF)
67. Urząd Miejski Rabka-Zdrój: uzdrowisko
68. Uzdrowisko Rabka: ujęcie Rabka IG-2
69. Uzdrowisko Rabka: ujęcie Krakus
70. INCI Decoder: peat extract
71. Krynickie SPA sól borowinowa Classic, skład INCI (Nowa Farmacja)
72. Charakterystyka produktu leczniczego Sól Jodobromowa Iwonicka (Rejestr Produktów Leczniczych)
73. NCEZ, NIZP PZH-PIB: sól a niedobór jodu
74. Karkos P.D. i in., Spirulina in Clinical Practice: Evidence-Based Human Applications, Evid Based Complement Alternat Med 2011 (PMC)
75. Watanabe F. i in., Vitamin B12-Containing Plant Food Sources for Vegetarians, Nutrients 2014 (PMC)
76. Uzdrowisko Ciechocinek: szlam i ług
77. Pomnik Historii Ciechocinek: warzelnia soli
78. Charakterystyka produktu leczniczego Ciechociński szlam leczniczy (Rejestr Produktów Leczniczych)
79. Charakterystyka produktu leczniczego Ciechociński ług leczniczy (Rejestr Produktów Leczniczych)
80. Kalwasińska A. i in., Extremophiles 2018, o tężniach w Ciechocinku
81. Kejna M. i in., Bulletin of Geography 2022, o mikroklimacie tężni (PDF)
82. Uzdrowisko Ciechocinek: obszar tężniowy
83. Ministerstwo Zdrowia: rejestr uzdrowisk i obszarów ochrony uzdrowiskowej
84. Uzdrowisko Wieniec: o nas
85. Uzdrowisko Wieniec: lecznicza borowina
86. Operat uzdrowiskowy dla Uzdrowiska Wieniec-Zdrój, 2019 (PDF)
87. SolMed: najczęstsze pytania
88. European Medicines Agency: Epilobii herba (ziele wierzbownicy), monografia HMPC
89. Płudowski P. i in., zalecenia dotyczące witaminy D w Polsce, Nutrients 2023
90. EFSA: Overview on Tolerable Upper Intake Levels, wersja 11, 2025 (PDF)
91. NHS: Vitamins for children, 2024
92. CIOP-PIB: siarkowodór, Podstawy i Metody Oceny Środowiska Pracy 2011 (PDF)
93. Uzdrowisko Solec-Zdrój: o nas

Brakuje hasła? Napisz do nas, dopiszemy je przy najbliższej aktualizacji. Zobacz też: FAQ · Informacje dla asystentów AI.