Dieta pięciu przemian w praktyce: co znaczą litery O, Z, M, W i D w przepisach, jak ugotować kaszę jaglaną według...
Dieta pięciu przemian: jak gotować według medycyny chińskiej. Książki z przepisami
Styczeń to miesiąc postanowień, a jedno z najprzyjemniejszych brzmi: gotować więcej w domu. Kuchnia pięciu przemian daje temu postanowieniu konkretną ramę. Ciepłe śniadania, zupy i kasze zimą, przyprawy dodawane do garnka w ustalonej kolejności. To tradycja kulinarna wyrosła z medycyny chińskiej, opisana w kilku książkach, które warto mieć pod ręką już w grudniu, choćby jako prezent pod choinkę.
Książki o kuchni pięciu przemian bardzo się jednak różnią. Jedna to polskie przepisy z grochówką, krupnikiem i kutią, druga to książka kucharska lekarza i jego żony z fotografiami i rozdziałem o śniadaniach, trzecia to leksykon ponad 300 produktów, a czwarta to kompendium na 776 stron.
W tym wpisie najpierw pokazujemy, jak w praktyce wygląda gotowanie według pięciu przemian: co znaczą litery O, Z, M, W i D w przepisach, jak ugotować tak kaszę jaglaną i co jeść zimą według autorów. Potem porównujemy 5 książek: liczbę stron i przepisów, ilustracje, wydanie i cenę z 18 listopada 2026 roku. Dane wydań sprawdziliśmy na kartach produktów i w katalogu Biblioteki Narodowej, a zapis przepisów we fragmentach książek, które udostępnia wydawca.
W skrócie
- Na co dzień: „Praktyczne gotowanie według pięciu przemian” Anny Czelej (244 strony, polskie przepisy, 46,93 zł) albo książka Georga i Sandry Weidingerów z fotografiami i 143 pozycjami w indeksie przepisów (75,72 zł).
- Kolejność w garnku: w przepisach Czelej litery O, Z, M, W i D oznaczają Ogień, Ziemię, Metal, Wodę i Drzewo, a składniki trafiają do garnka właśnie w tej kolejności.
- Kasza na start: 2 części wody na 1 część kaszy, pod przykryciem, na małym ogniu. Kasza jaglana z ryżem, masłem, pestkami i daktylami to według Czelej danie na śniadanie.
- Na lata: „Odżywianie dla zdrowia” Pitchforda (776 stron, ponad 300 przepisów) i leksykon Kastnera (ponad 300 produktów) razem za 208,82 zł.
- Co mówią badania: przegląd z 2021 roku stwierdza, że badań nad „zimną i gorącą” naturą pokarmów jest za mało. Dlatego opisujemy tę dietę jako tradycję kulinarną, a nie terapię.
Spis treści
- Co to jest dieta pięciu przemian?
- Pięć smaków i natura pokarmów: jak czytać produkty?
- Kolejność w garnku: co znaczą litery O, Z, M, W i D?
- Kasza jaglana według pięciu przemian: przepis na śniadanie
- Przykładowy dzień w kuchni pięciu przemian
- Zima w kuchni pięciu przemian: zupy, kasze i przyprawy
- Od której książki o kuchni pięciu przemian zacząć?
- Tabela: 5 książek o pięciu przemianach, strony, przepisy i ceny
- „Praktyczne gotowanie według pięciu przemian”: co jest w środku?
- Kuchnia Weidingerów: 143 pozycje w indeksie i ciepłe śniadania
- Kastner i Pitchford: leksykon produktów i kompendium na lata
- Pięć przemian poza kuchnią: „5 elementów” Jean Haner
- Przyprawy i produkty do kuchni pięciu przemian ze sklepu
- Na prezent i na noworoczne postanowienie: trzy pomysły
- Najczęstsze błędy na początku
- Kiedy porozmawiać z lekarzem lub dietetykiem?
- Skąd pochodzą informacje? Źródła w jednej tabeli
- Najczęstsze pytania
Co to jest dieta pięciu przemian?
Dieta pięciu przemian to sposób gotowania wywodzący się z tradycyjnej medycyny chińskiej. Każdy produkt ma w niej smak i naturę, od zimnej do gorącej, i należy do jednej z pięciu przemian: Drzewa, Ognia, Ziemi, Metalu albo Wody. Posiłki układa się według pory roku, a składniki dodaje do garnka w ustalonej kolejności.
Amerykański ośrodek NCCIH, który bada metody medycyny komplementarnej, opisuje tradycyjną medycynę chińską jako system rozwijany od tysięcy lat. Na swojej stronie wymienia akupunkturę, tai chi i preparaty ziołowe, ale o kuchni nie pisze. Więcej mówi przegląd literatury chińskiej opublikowany w 2016 roku w „American Journal of Chinese Medicine”. Autor zaznacza, że po angielsku o chińskiej terapii pożywieniem pisano niewiele, a w tej tradycji jedzenie opisuje się jednocześnie od strony odżywczej i od strony tego, jak wpływa na organizm.
Ten sam przegląd wymienia cztery zasady chińskiej kuchni: jeść lekko, równoważyć gorącą i zimną naturę pokarmów, łączyć pięć smaków w harmonii i dopasowywać jedzenie do stanu zdrowia. Kuchnia pięciu przemian to praktyczna wersja tych zasad. Anna Czelej wyjaśnia w swojej książce, że Drzewo, Ogień, Ziemia, Metal i Woda to nazwy grup zjawisk, a nie ognisko czy kawałek żelaza. Do Drzewa należy na przykład wszystko, co ma barwę zieloną i smak kwaśny.
Pełny podział na przemiany, z narządami, porami roku i emocjami, pokazujemy w tabeli we wpisie medycyna chińska dla początkujących: od której książki zacząć. Tutaj zajmujemy się tym, co dzieje się w kuchni.
Pięć smaków i natura pokarmów: jak czytać produkty?
W dietetyce chińskiej produkt opisuje się dwiema cechami. Pierwsza to natura: ciepła, gorąca, zimna albo chłodna, a niektóre produkty są neutralne. Druga to smak: kwaśny, gorzki, słodki, ostry albo słony. Smaki łączą produkty z przemianami: kwaśny należy do Drzewa, gorzki do Ognia, słodki do Ziemi, ostry do Metalu, a słony do Wody.
Chińskie źródła mówią o „czterech naturach i pięciu smakach”. Tak tę teorię opisuje praca z 2024 roku w „Journal of Traditional and Complementary Medicine”: natury to ciepła, gorąca, zimna i chłodna, smaki to ostry, kwaśny, słodki, gorzki i słony. Autorzy badali zioła z grupy neutralnej, więc w praktyce spotkasz też produkty bez wyraźnej natury.
W przepisach Anny Czelej widać, jak to wygląda w kuchni. Pod literą Z (Ziemia) stoją masło, miód, cukier i rodzynki, czyli smak słodki. Pod literą M (Metal) są pieprz, czosnek, bazylia i goździk, czyli smak ostry. Pod literą W (Woda) jest sól. Autorka pisze wprost, że Ogień pisany wielką literą oznacza w przepisach produkty o smaku gorzkim, a mały „ogień” to palnik pod garnkiem.
Ciekawie autorka rozdziela zboża. Wszystkie można zaliczyć do Ziemi, ale pszenica ma aspekt Drzewa, żyto i kasza gryczana aspekt Ognia, a jęczmień, owies i ryż aspekt Metalu. Zaznacza przy tym, że nie będzie błędem wpisanie każdego z tych zbóż w przepisie do Ziemi.
Naturę produktu dobrze pokazuje imbir. Przegląd z 2025 roku w chińskim czasopiśmie o surowcach zielarskich opisuje świeży i suszony imbir jako surowiec używany zarówno w kuchni, jak i w recepturach, do „rozpraszania zimna”. Z drugiej strony przegląd z 2021 roku w „Food Research International” stwierdza, że badań łączących zimną i gorącą naturę pokarmów z ich składem jest za mało i potrzebne są kolejne. Natura produktu to więc opis z tradycji, a nie wynik pomiaru.
Kolejność w garnku: co znaczą litery O, Z, M, W i D?
W przepisach Anny Czelej każdy składnik ma literę przemiany: O to Ogień, Z to Ziemia, M to Metal, W to Woda, a D to Drzewo. Składniki dodaje się w tej kolejności, bo w cyklu przemian każda zasila następną. Gotowanie zaczyna się zwykle od wrzątku pod literą O, a gdy przepis jest dłuższy, cykl rusza od nowa.
Teoria pięciu elementów zna dwa cykle: tworzenia i kontroli. Wspomina o nich na przykład praca z 2010 roku o koreańskiej akupunkturze pięciu elementów. W kuchni korzysta się z cyklu tworzenia: Ogień, Ziemia, Metal, Woda, Drzewo i znowu Ogień. Najlepiej widać to na prostym przykładzie z książki Czelej, czyli na gotowanych ziemniakach:
- O: zagotuj wodę,
- Z: wrzuć ziemniaki, a po ugotowaniu i odcedzeniu dodaj masło,
- M: szczypta czarnego pieprzu albo startej gałki muszkatołowej,
- W: sól,
- D: śmietana i natka pietruszki,
- O: na koniec koperek.
Autorka pisze, że tak ugotowane ziemniaki smakują zupełnie inaczej niż wrzucone do zimnej, osolonej wody. Drugi przykład to sos pomidorowy: najpierw wrzątek z liściem laurowym i wędzonymi śliwkami, potem olej i papryka, dalej cebula, czosnek, bazylia i goździk, następnie szczypta soli albo odrobina sosu tamari, a na końcu pomidory.
Fragment, który czytaliśmy, nie podaje odstępów czasu między składnikami. Liczy się kolejność. Jeśli brakuje ci składnika z danej przemiany, w przepisach Czelej czasem wystarczy jego symboliczna ilość: pod literą W stoi „szczypta soli lub łyżeczka zimnej wody”.
Kasza jaglana według pięciu przemian: przepis na śniadanie
Najprostszy start to kasza. Anna Czelej podaje proporcje: 2 części wody na 1 część kaszy, gotowanie pod przykryciem na małym ogniu, aż woda wyparuje. Kasza jaglana z ryżem, masłem, pestkami dyni i słonecznika, rodzynkami albo daktylami to według autorki doskonałe danie na śniadanie. Do bardzo twardego brązowego ryżu daje się trochę więcej wody.
Podstawowa kasza jaglana ma w książce tylko dwa kroki: O wrzątek, Z masło i kasza jaglana. Wersja śniadaniowa jest rzadsza, bo autorka chce, żeby kasza się rozgotowała:
- O: 4 szklanki wrzątku,
- Z: pół szklanki kaszy jaglanej, masło, pestki dyni i słonecznika, rodzynki, a także daktyle i mielony sezam,
- M: pół szklanki ryżu,
- W: szczypta soli albo łyżeczka zimnej wody.
Całość gotujesz pod przykryciem, na małym ogniu, aż kasza się rozgotuje. Podobnie powstają kasze z innych zbóż. Ryż, owies albo jęczmień: wrzątek, potem masło lub olej, potem zboże i szczypta soli. Kasza gryczana: wrzątek z kaszą, masło, szczypta pieprzu i szczypta soli. Do bardzo twardego brązowego ryżu autorka daje dwie i ćwierć porcji wody na porcję ryżu.
Śniadania na ciepło to także mocna strona książki Weidingerów. W indeksie przepisów są m.in. „Śniadanie z prosem, rodzynkami i smażonymi jabłkami” i „Proso z marchewką na śniadanie”. Proso to ziarno, z którego powstaje kasza jaglana. Daktyle, pestki dyni i słonecznik do kaszy kupisz u nas razem za 39,65 zł, a szczyptę cynamonu dodasz do wersji na słodko.
Przykładowy dzień w kuchni pięciu przemian
Dzień według tych książek zaczyna się od ciepłego śniadania, na przykład kaszy jaglanej z ryżem i daktylami. W południe sprawdza się zupa albo danie jednogarnkowe, a wieczorem coś niedużego, jak gotowane ziemniaki z sosem pomidorowym. Do posiłków pasuje ciepły napar, na przykład herbata imbirowa. Liczy się też tempo: jesz powoli i bez pośpiechu.
Taki dzień ułożyliśmy z przepisów, które opisaliśmy wyżej, i z indeksu książki Weidingerów:
- Śniadanie: kasza jaglana z ryżem według Czelej albo proso z marchewką według Weidingerów.
- Obiad: zupa. U Weidingerów rozdział o zupach i daniach jednogarnkowych zaczyna się na stronie 114 i ma m.in. kapuśniak, zupę z soczewicy i minestrone. U Czelej są krupnik z wędzonymi śliwkami, grochówka i barszcz ukraiński.
- Kolacja: gotowane ziemniaki z koperkiem i sos pomidorowy, oba ugotowane według liter przemian. Weidingerowie radzą nie jeść dużych porcji na kolację.
- Napój: herbata imbirowa z pomarańczą, 1 saszetka na 250 ml wrzątku, parzona 10 do 15 minut według karty.
Weidingerowie zaczynają swoje zasady od dwóch prostych punktów. Pierwszy: jedzenie powinno dawać radość, więc delektuj się nim. Drugi: wszystko, co trafia do żołądka, powinno mieć postać zupy o temperaturze ciała, czyli albo gotujesz miękko, albo dokładnie przeżuwasz. Autor dodaje, że przy jedzeniu myśli mają być przy talerzu, a nie przy telewizorze czy rozmowie, która cię czeka.
Zima w kuchni pięciu przemian: zupy, kasze i przyprawy
Zimą książki przesuwają kuchnię w stronę potraw gotowanych dłużej i podawanych na ciepło. Weidingerowie mają osobny rozdział „Kiedy robi się zimno…” z rosołem i sycącym gulaszem wołowym, a w indeksie także kompot gruszkowo-imbirowy. U Czelej zimowe są kasze, grochówka i krupnik, a na Wigilię kutia. Do tego imbir, cynamon i goździki.
Rozdział zimowy u Weidingerów zaczyna się na stronie 268. W indeksie znajdziesz z niego „Rosół mocy”, „Sycący gulasz wołowy” i pikantną zupę wołową. Imbir pojawia się też w „Rozgrzewającym kompocie gruszkowo-imbirowym” i w kapuście kiszonej z imbirem i marchewką z rozdziału o przetworach.
Na święta przydaje się kutia według Czelej. Pszenicę gotujesz w zimnej wodzie pod przykryciem, aż woda wyparuje, a potem dodajesz według liter: O orzechy włoskie, Z miód, rodzynki, utarty mak i migdały, M kieliszek koniaku. Wydawca wymienia w książce także przepisy na piernik, sernik i szarlotkę.
Zimowe napoje z przyprawami opisujemy szerzej we wpisie jak rozgrzać się zimą: napoje z przyprawami, kąpiel i balsam do stóp, a parzenie herbaty z imbirem w tekście herbata imbirowa: jak parzyć i z czym łączyć. Kurkumę do ciepłego mleka znajdziesz we wpisie złote mleko i herbata z kurkumą.
Od której książki o kuchni pięciu przemian zacząć?
Jeśli chcesz gotować od jutra z polskich produktów, zacznij od „Praktycznego gotowania według pięciu przemian” Anny Czelej za 46,93 zł. Jeśli wolisz przepisy ze zdjęciami, dużo śniadań i oznaczenia bez glutenu, wybierz książkę Georga i Sandry Weidingerów za 75,72 zł. Leksykon Kastnera i kompendium Pitchforda zostaw na drugi krok, gdy zasady się utrwalą.
Czelej to wybór dla osoby, która lubi polską kuchnię. Wydawca podkreśla, że w książce nie ma egzotycznych składników, a przepisy obejmują pasztety z grochu, krokiety, faszerowane pieczarki, ryby, zapiekanki, zupy, chleb, ciasta i dania z indykiem. To także najtańsza z pięciu książek.
Weidingerowie to wybór dla osoby, która gotuje z książką otwartą na blacie i lubi zdjęcia. Katalog Biblioteki Narodowej notuje fotografie, ilustracje i format 25 cm, a przepisy mają oznaczenia: bez glutenu, wegetariańskie, bez laktozy, wegańskie.
Kastner przyda się, gdy zaczniesz pytać, do której przemiany należy dany produkt i jaką ma naturę. Pitchford to książka na lata, do czytania po kawałku. Porównanie tych trzech tytułów z ceną za 100 stron znajdziesz w części o kuchni we wpisie o medycynie chińskiej dla początkujących, więc tutaj skupiamy się na przepisach, ilustracjach i wydaniach.
Tabela: 5 książek o pięciu przemianach, strony, przepisy i ceny
W tabeli zebraliśmy pięć książek z naszej księgarni: dwie do codziennego gotowania, leksykon produktów, kompendium na lata i książkę o filozofii pięciu przemian. Liczbę stron podajemy według karty, a w nawiasie według katalogu Biblioteki Narodowej, bo przy każdej z pięciu książek te liczby trochę się różnią. Ceny pochodzą ze sklepu z 18 listopada 2026 roku.
| Do czego | Książka | Co w środku według karty | Przepisy | Stron (karta, w nawiasie katalog BN) | Ilustracje i format (katalog BN) | Wydanie | Cena |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| na co dzień, polska kuchnia | „Praktyczne gotowanie według pięciu przemian”, Anna Czelej | kuchnia pięciu przemian w praktyce: zasady, kolejność dodawania składników i przepisy na co dzień | karta nie podaje; w 1. wydaniu przepisy zajmują strony od 109 do 236 | 244 (BN: 245) | ilustracje i składana tablica, format 21 cm | Vital 2019, wydanie 7. zmienione | 46,93 zł |
| na co dzień, ze zdjęciami | „Kuchnia według zasad Tradycyjnej Medycyny Chińskiej”, Georg i Sandra Weidinger | zasady żywienia według medycyny chińskiej i przepisy dopasowane do pór roku; kuchnia pięciu przemian dostosowana do zachodnich realiów | 143 pozycje w indeksie przepisów (fragment od wydawcy) | 312 (BN: 327) | fotografie i ilustracje, format 25 cm | Vital 2020, tłum. Małgorzata Rzepka, oryginał niemiecki 2018 | 75,72 zł |
| leksykon produktów | „Terapia pożywieniem. Dietetyka według tradycyjnej medycyny chińskiej”, Joerg Kastner | opis ponad 300 produktów spożywczych (zboża, warzywa, owoce, przyprawy, mięso, oleje), pory roku, potrzeby dzieci i osób starszych | leksykon, nie książka kucharska | 334 (BN: 335) | ilustracje, format 25 cm | Galaktyka 2014, przekład Marta Nizioł-Wojniusz, oryginał niemiecki 2001 | 94,91 zł |
| na lata, kompendium | „Odżywianie dla zdrowia”, Paul Pitchford | kompendium o żywności: tradycje wschodnie i dietetyka zachodnia, podstawy medycyny chińskiej, opisy produktów, przejście na kuchnię zbóż i warzyw | ponad 300 (karta) | 776 (BN: 773) | ilustracje, format 26 cm | Galaktyka (karta: 2016; BN: druk 2008, e-book 2016), przekład Iwana Zagroba, oryginał angielski 2002 | 113,91 zł |
| filozofia pięciu przemian | „5 elementów. Sekret mądrości medycyny chińskiej”, Jean Haner | pięć przemian jako klucz do poznania własnego typu, relacji i codziennych wyborów; który żywioł w tobie dominuje | karta nie wymienia przepisów | 340 (BN: 337) | ilustracje, format 21 cm | Vital 2021 (dodruk 2025), tłum. Anna Jurga, oryginał angielski 2020 | 70,97 zł |
„Praktyczne gotowanie według pięciu przemian”: co jest w środku?
To polska książka o kuchni pięciu przemian, pisana z myślą o produktach z najbliższego sklepu. Katalog Biblioteki Narodowej notuje siódme, zmienione wydanie Vital z 2019 roku: 245 stron, ilustracje i składaną tablicę. Wydawca opisuje w niej plansze produktów według pięciu przemian i przepisy od grochówki i krupniku po kutię i piernik.
Pierwsze wydanie z 2009 roku, którego fragment udostępnia wydawca, ma pięć części: wprowadzenie, zasady zapisu chińskich nazw, tradycyjną medycynę chińską w kuchni od strony 19, pięć przemian w kuchni od strony 83 i przepisy od strony 109 do 236, a na końcu spis przepisów. Przepisy są numerowane i zapisane literami przemian, tak jak kasze i ziemniaki opisane wyżej.
Karta nie podaje liczby przepisów, a wydanie z 2019 roku jest zmienione, więc nie liczymy ich z fragmentu. Wiadomo za to, co w nich jest: pasztety z grochu, krokiety z ziemniaków, faszerowane pieczarki, ryby, zapiekanki, pasty z jajek, barszcz ukraiński, krupnik z wędzonymi śliwkami, grochówka, chleb, kutia, sernik, piernik, szarlotka i dania z indykiem. To kuchnia dla całej rodziny, nie tylko dla osób na diecie roślinnej.
Składana tablica z katalogu BN to najpewniej plansza produktów, o której pisze wydawca. Warto ją powiesić w kuchni na pierwsze tygodnie, zanim litery przemian wejdą w nawyk.
Kuchnia Weidingerów: 143 pozycje w indeksie i ciepłe śniadania
„Kuchnia według zasad Tradycyjnej Medycyny Chińskiej” to książka lekarza Georga Weidingera i jego żony Sandry, doradczyni żywieniowej pięciu przemian. Według katalogu BN ma 327 stron, fotografie, ilustracje i format 25 cm. Indeks przepisów we fragmencie od wydawcy liczy 143 pozycje, od kleiku ryżowego i owsianki po rosół, chleb na zakwasie i ciasta.
Książka ma dwie części. Pierwsza, od strony 13, wyjaśnia zasady medycyny chińskiej w kuchni. Druga, od strony 68, to książka kucharska z rozdziałami: akcesoria kuchenne, sól, przyprawy i pędy, zboża w przepisach podstawowych, śniadanie, zupy i dania jednogarnkowe, chleb, pasty do smarowania, dania główne, obiad niedzielny, sałaty i dodatki, „Kiedy robi się zimno…”, słodkie wypieki, mleko roślinne oraz przetwory.
Według wydawcy autorzy przywiązują dużą wagę do ciepłych śniadań i spisali 10 zasad codziennego jedzenia. Przepisy są mięsne, wegetariańskie i wegańskie, prawie wyłącznie bez glutenu, a zamiast pszenicy często pojawiają się proso, ryż i owies. W indeksie jest też gomasio, czyli sól sezamowa.
Polskie wydanie przełożyła Małgorzata Rzepka z niemieckiego oryginału z 2018 roku. Karta podaje 312 stron, katalog BN 327, a wydawca 328, więc różnice wynikają z liczenia stron bez numeracji. Sami autorzy zaznaczają we wstępie, że książka może jedynie uzupełniać poradę lekarską.
Kastner i Pitchford: leksykon produktów i kompendium na lata
„Terapia pożywieniem” Joerga Kastnera to leksykon: opisuje ponad 300 produktów, od zbóż i warzyw po przyprawy, mięso i oleje, z ich miejscem w dietetyce chińskiej. „Odżywianie dla zdrowia” Paula Pitchforda to kompendium na 776 stron z ponad 300 przepisami. Obie książki kosztują razem 208,82 zł i wystarczą na lata.
Kastner ukazał się w Galaktyce w 2014 roku. Katalog BN notuje 335 stron, ilustracje i format 25 cm, a w opisie wyjaśnia, że polskie wydanie przełożono z angielskiej wersji z 2009 roku, opartej na niemieckim oryginale z 2001 roku. Według karty książka omawia też wpływ pór roku na jedzenie i inne potrzeby dzieci oraz osób starszych. To książka dla osoby, która chce rozumieć, a nie tylko gotować według przepisu.
Pitchford to klasyk, którego angielski oryginał „Healing with Whole Foods” ukazał się w wydaniu z 2002 roku. Karta podaje 776 stron i rok 2016, katalog BN notuje wydanie drukowane z 2008 roku na 773 strony, z ilustracjami, w formacie 26 cm, oraz e-book z 2016 roku. Książka łączy tradycje wschodnie z zachodnią wiedzą o żywieniu, ma podstawy medycyny chińskiej, opisy produktów i wskazówki, jak stopniowo przejść na kuchnię opartą na pełnoziarnistych zbożach i warzywach.
Obie książki łatwo pomylić z poradnikami do codziennego gotowania, a to raczej leksykony do zaglądania. Kastner nie jest książką kucharską. Pitchford ma przepisy, ale na 776 stronach są one tylko jedną z części.
Pięć przemian poza kuchnią: „5 elementów” Jean Haner
Jeśli bardziej niż przepisy ciekawi cię sama idea pięciu przemian, sięgnij po „5 elementów” Jean Haner. Według karty książka pomaga ustalić, który żywioł w tobie dominuje i jak to wpływa na relacje i codzienne wybory. Ma 340 stron według karty, ilustracje i kosztuje 70,97 zł. Przepisów karta nie wymienia.
Katalog BN notuje pierwsze wydanie Vital z 2021 roku, 337 stron, ilustracje i format 21 cm, z dodrukiem w 2025 roku. Przełożyła ją Anna Jurga, a angielski oryginał „The Five-Element Solution” ukazał się w 2020 roku. To dobra lektura na długie wieczory, zanim zaczniesz gotować według liter.
Z tej samej tradycji wywodzi się akupresura, którą opisujemy we wpisie akupresura w domu: od której książki zacząć. Roślinne książki kucharskie z kuchni indyjskiej, japońskiej i koreańskiej porównujemy w tekście kuchnia wegańska na Veganuary, a indyjskiej kuchni ajurwedyjskiej według pór roku poświęcimy osobny wpis.
Przyprawy i produkty do kuchni pięciu przemian ze sklepu
Do pierwszych przepisów wystarczy kuchenna półka: sól, pieprz, masło, kasza jaglana i ryż. Ze sklepu przydadzą się przyprawy Astron, czyli imbir, cynamon, kurkuma i goździki, a do kaszy daktyle, pestki dyni i słonecznik. Imbir, cynamon i kurkuma są 18 listopada w promocji, więc to dobry moment na zapas na zimę.
| Produkt | Gdzie w kuchni pięciu przemian | Do czego według karty | Cena |
|---|---|---|---|
| Imbir mielony 100 g Astron | do herbaty i zup; imbir jest też w kompocie gruszkowo-imbirowym u Weidingerów | do herbaty, wypieków, dań mięsnych i zup; do herbaty szczypta do pół łyżeczki na kubek | 5,94 zł (promocja, regularnie 9,90 zł) |
| Cynamon laska 100 g Astron | do kompotu i owsianki gotowanej na ciepło | 1 laska do dzbanka herbaty, kompotu albo kakao; w deserach i owsiance gotuj laskę razem z resztą | 6,54 zł (promocja, regularnie 10,90 zł) |
| Cynamon mielony 100 g | do owsianki i kaszy na słodko | pół do 1 łyżeczki do owsianki, jogurtu, kawy, do wypieków | 6,99 zł (promocja, regularnie 9,99 zł) |
| Kurkuma mielona 100 g Astron | do ryżu i zup; złotożółty kolor daje kurkumina | do curry, ryżu, zup, sosów, w ilości z przepisu | 2,94 zł (promocja, regularnie 4,90 zł) |
| Goździki całe 100 g Astron | u Czelej pod literą M w sosie pomidorowym; zimą do kompotu z suszu | 2 do 3 goździki do kompotu, bigosu, marynat; wyjąć przed podaniem | 10,90 zł |
| Sól kłodawska drobna niejodowana 1 kg | pod literą W w przepisach Czelej (szczypta soli) | do solenia zup, sosów, mięs i warzyw, według przepisu i smaku | 8,49 zł |
| MyVita Daktyle suszone 300 g | pod literą Z w kaszy jaglanej z ryżem u Czelej | suszone daktyle; skład i przechowywanie na opakowaniu | 24,45 zł |
| Pestki dyni łuskane 200 g | pod literą Z w kaszy jaglanej z ryżem u Czelej | przekąska albo dodatek do pieczywa, wypieków, sałatek, muesli i owsianek | 9,30 zł |
| Słonecznik łuskany 200 g | pod literą Z w kaszy jaglanej z ryżem u Czelej | przekąska albo dodatek do chleba, sałatek, muesli i ciasta | 5,90 zł |
| Olej sezamowy tłoczony na zimno 250 ml | do dań kuchni orientalnej, na zimno | wyłącznie na zimno, do potraw wytrawnych i deserów; nie do smażenia | 22,20 zł |
| HERBEX Premium Herbata Imbirowa z Pomarańczą 20 x 2 g | ciepły napar zimą: 30 % imbiru, pomarańcza, cynamon, goździki | 1 saszetka na 250 ml wrzątku, 10 do 15 minut | 12,90 zł |
| Franciszkańska Herbatka Świąteczna w puszce 20 x 5 g | na prezent do książki: owoce z goździkami, anyżem, cynamonem i imbirem | 1 saszetka na szklankę wrzątku, ok. 10 minut pod przykryciem, 1 do 2 szklanek dziennie | 30,00 zł |
Litery przemian w tabeli pochodzą z przepisów Czelej, które czytaliśmy: goździk stoi pod M w sosie pomidorowym, sól pod W, a daktyle, pestki dyni i słonecznik pod Z w kaszy jaglanej z ryżem. Imbir, cynamon i kurkuma nie mają litery w tym fragmencie. Ich miejsce w przemianach i naturę opisują leksykony, takie jak książka Kastnera.
Wszystkie przyprawy i produkty spożywcze znajdziesz w kategorii ogólne produkty spożywcze. Imbir i cynamon w laskach razem z książką Czelej kosztują 59,41 zł.
Na prezent i na noworoczne postanowienie: trzy pomysły
Dla osoby, która w nowym roku chce więcej gotować, najlepiej sprawdzi się książka i dwie przyprawy. Na start: Czelej, imbir i cynamon w laskach za 59,41 zł. Dla miłośnika zdjęć: książka Weidingerów z Herbatką Świąteczną w puszce za 105,72 zł. Dla kogoś, kto lubi czytać: Pitchford i Kastner za 208,82 zł.
Na start zestawienie jest najtańsze i od razu praktyczne: w książce są przepisy z literami, a imbir i cynamon pasują do kaszy, kompotu i zimowej herbaty. Ceny przypraw są promocyjne, więc sprawdź je w dniu zakupu.
Dla miłośnika zdjęć książka Weidingerów jest najbardziej „kucharska”: fotografie, duży format i rozdział o śniadaniach. Herbatka Świąteczna w ozdobnej puszce ma w składzie malinę, jabłko, pigwę, czarną porzeczkę, skórkę pomarańczy, goździki, anyż, cynamon i imbir, więc pasuje klimatem do zimowych rozdziałów.
Dla kogoś, kto lubi czytać Pitchford i Kastner to prezent na lata. To dwie grube książki, więc dobrze sprawdzą się u osoby, która już gotuje zdrowo i chce rozumieć, skąd biorą się zasady.
Najczęstsze błędy na początku
Najczęstszy błąd to kupienie od razu wszystkich książek i próba gotowania wszystkiego według tabel. Lepiej zacząć od jednej książki i kilku przepisów, na przykład kaszy i zupy. Drugi błąd to traktowanie listy produktów jak recepty: te książki opisują tradycję kulinarną i poglądy autorów, a nie sposób na choroby.
- Za dużo naraz. Wystarczy tydzień z kaszą na śniadanie i jedną zupą, żeby zobaczyć, czy ten sposób gotowania ci odpowiada.
- Szukanie egzotycznych składników. W przepisach Czelej są kasze, ziemniaki, groch, warzywa i przyprawy z polskiego sklepu.
- Zbyt sztywne trzymanie się liter. Sama autorka pisze, że każde zboże można w przepisie wpisać do Ziemi i nie będzie to błąd.
- Branie natury produktu za fakt naukowy. Przegląd z 2021 roku mówi wprost, że badań w tej sprawie jest za mało.
- Rezygnacja z zaleceń lekarza. Jeśli masz dietę zaleconą przy chorobie, książka o pięciu przemianach jej nie zastępuje.
Co możesz zrobić za darmo jeszcze dziś? Ugotuj kaszę według liter O, Z, M, W: wrzątek, masło z kaszą, ryż, szczypta soli. Zobaczysz, czy rytm dodawania składników ci się podoba, zanim kupisz pierwszą książkę.
Kiedy porozmawiać z lekarzem lub dietetykiem?
Dieta pięciu przemian to sposób gotowania, a nie terapia. NCCIH przypomina, żeby metodami medycyny chińskiej nie zastępować standardowej opieki medycznej i nie odkładać wizyty u lekarza. Jeśli chorujesz przewlekle, przyjmujesz leki, jesteś w ciąży, karmisz piersią albo chcesz zmienić dietę dziecka, porozmawiaj najpierw z lekarzem lub dietetykiem.
NCCIH zaznacza też, że przy ciąży, karmieniu piersią i u dzieci rozmowa z lekarzem jest szczególnie ważna. Brytyjski NHS przypomina, że metody komplementarne nie są sprawdzane tak jak leki, a z objawami, które nie mijają albo wracają, trzeba iść do lekarza rodzinnego, a nie tylko do terapeuty. Weidingerowie piszą we wstępie, że ich książka może jedynie uzupełniać poradę lekarską.
Skąd pochodzą informacje? Źródła w jednej tabeli
Ogólne fakty o medycynie chińskiej bierzemy ze stron NCCIH i NHS, a o naturze i smakach pokarmów z prac w bazie PubMed. Zapis przepisów i spisy treści pochodzą z fragmentów książek udostępnionych przez wydawcę. Dane wydań sprawdziliśmy w katalogu Biblioteki Narodowej, a opisy treści i ceny na kartach produktów z 18 listopada 2026 roku.
| Źródło | Czego dotyczy | Co podaje | Jak czytać |
|---|---|---|---|
| NCCIH: Traditional Chinese Medicine: What You Need To Know (IV 2019) | medycyna chińska ogólnie | tradycja rozwijana od tysięcy lat; badania ziół chińskich często słabej jakości; nie odkładać wizyty u lekarza; w ciąży, przy karmieniu i u dzieci najpierw lekarz | strona nie omawia diety |
| NHS: Herbal medicines and complementary therapies (przegląd 1.05.2026) | terapie komplementarne | metody niesprawdzane tak jak leki; z objawami, które nie mijają lub wracają, do lekarza rodzinnego | dotyczy systemu w Anglii |
| PubMed: Zou 2016, przegląd literatury chińskiej | zasady chińskiej terapii pożywieniem | cztery zasady: lekkie jedzenie, równowaga gorącej i zimnej natury, harmonia pięciu smaków, dopasowanie do stanu zdrowia | przegląd opisowy, autor zaznacza, że po angielsku pisano o tym niewiele |
| PubMed: Wang i in. 2024 | cztery natury i pięć smaków | natury: ciepła, gorąca, zimna, chłodna; smaki: ostry, kwaśny, słodki, gorzki, słony | badanie ziół, nie potraw |
| PubMed: Zhou i Xu 2021, przegląd | zimna i gorąca natura pokarmów | badań łączących naturę pokarmów z ich składem jest za mało; potrzebne są dalsze | przegląd literatury z 20 lat |
| PubMed: Ahn i in. 2010; Li i in. 2025 | cykle pięciu elementów; imbir | cykl tworzenia i cykl kontroli pięciu elementów; świeży i suszony imbir w kuchni i w recepturach, do rozpraszania zimna | źródła o akupunkturze i o imbirze jako surowcu |
| Fragmenty książek od wydawcy (Czelej, wyd. I 2009; Weidinger, wyd. I 2020) | zapis przepisów, spis treści | litery O, Z, M, W, D w przepisach; kasze 2 części wody na 1 część kaszy; zboża w przemianach; 143 pozycje w indeksie przepisów Weidingerów | polskie wydanie Czelej z 2019 roku jest zmienione |
| Biblioteka Narodowa: katalog (po numerach ISBN) | dane wydań | liczba stron, ilustracje, format, rok, tłumacz, tytuł oryginału | tam, gdzie karta podaje inną liczbę stron, piszemy obie |
| Karty produktów (18.11.2026) | treść książek, przyprawy, ceny | opisy wydawców i producentów, ceny brutto ze sklepu | opisy treści według wydawców |
Najczęstsze pytania
Co to jest kuchnia pięciu przemian?
To sposób gotowania z tradycyjnej medycyny chińskiej. Produkty mają smak i naturę, należą do jednej z pięciu przemian (Drzewo, Ogień, Ziemia, Metal, Woda), a do garnka trafiają w ustalonej kolejności.
Jaka jest kolejność dodawania składników według pięciu przemian?
Ogień, Ziemia, Metal, Woda, Drzewo, a potem znowu Ogień. W przepisach Anny Czelej oznaczają je litery O, Z, M, W i D.
Który smak należy do której przemiany?
Kwaśny do Drzewa, gorzki do Ognia, słodki do Ziemi, ostry do Metalu, a słony do Wody. W przepisach Czelej pod Z stoją masło i miód, pod M pieprz i goździk, a pod W sól.
Jak ugotować kaszę według pięciu przemian?
Według Czelej: 2 części wody na 1 część kaszy. Najpierw wrzątek, potem masło i kasza, przy ryżu czy owsie jeszcze zboże pod M i szczypta soli pod W. Gotujesz pod przykryciem na małym ogniu, aż woda wyparuje.
Jaka książka o diecie pięciu przemian na początek?
„Praktyczne gotowanie według pięciu przemian” Anny Czelej, jeśli chcesz polskich przepisów, albo książka Georga i Sandry Weidingerów, jeśli wolisz fotografie i dużo śniadań.
Ile przepisów ma „Odżywianie dla zdrowia” Pitchforda?
Według karty ponad 300, na 776 stronach. Katalog Biblioteki Narodowej notuje wydanie drukowane z 2008 roku na 773 strony z ilustracjami.
Czy dieta pięciu przemian jest wegetariańska?
Nie musi być. U Czelej są ryby i dania z indykiem, a Weidingerowie mają przepisy mięsne, wegetariańskie i wegańskie.
Czy natura termiczna pokarmów ma potwierdzenie w badaniach?
Na razie słabe. Przegląd z 2021 roku w „Food Research International” stwierdza, że badań łączących zimną i gorącą naturę pokarmów z ich składem jest za mało.
Podsumowanie
Kuchnia pięciu przemian to tradycja kulinarna, w której liczą się smak, natura produktu, pora roku i kolejność dodawania składników do garnka. Najłatwiej zacząć od kaszy: wrzątek, masło z kaszą, szczypta soli, a na śniadanie wersja z ryżem, pestkami i daktylami. Na co dzień wybierz polskie przepisy Anny Czelej albo książkę Weidingerów z fotografiami i 143 pozycjami w indeksie, a gdy zasady się utrwalą, sięgnij po leksykon Kastnera i kompendium Pitchforda. Wszystkie tytuły znajdziesz w księgarni, a przyprawy w kategorii ogólne produkty spożywcze.
Informacje w artykule mają charakter ogólny i edukacyjny i nie zastępują porady lekarza ani dietetyka. Książki przedstawiają poglądy i doświadczenia autorów.
Źródła
- Zou P. Traditional Chinese Medicine, Food Therapy, and Hypertension Control: A Narrative Review of Chinese Literature. Am J Chin Med 2016;44(8):1579-1594
- Zhou Y, Xu B. New insights into molecular mechanisms of "Cold or Hot" nature of food: When East meets West. Food Res Int 2021;144:110361
- Wang H, Wei W, Liu J, Zhang S, Zhao Y, Yu Z. The characterization of traditional Chinese medicine natures and flavors using network pharmacology integrated strategy. J Tradit Complement Med 2024;14(3):343-349
- Ahn CB, Jang KJ, Yoon HM, Kim CH, Min YK, Song CH, Lee JC. Sa-Ahm Five Element acupuncture. J Acupunct Meridian Stud 2010;3(3):203-13
- Li SA, Yu WD, Xu Y, Wang J, Su M, Zhang J, Peng C, Zuo CJ. Zingiberis Rhizoma Recens i Zingiberis Rhizoma: przegląd składu i zastosowań. Zhongguo Zhong Yao Za Zhi 2025;50(20):5641-5657
- NCCIH: Traditional Chinese Medicine: What You Need To Know (aktualizacja kwiecień 2019)
- NHS: Herbal medicines and complementary therapies (przegląd 1 maja 2026)
- Fragmenty książek udostępnione przez Wydawnictwo Vital: Anna Czelej, „Praktyczne gotowanie według pięciu przemian”, wydanie I, 2009; Georg i Sandra Weidinger, „Kuchnia według zasad Tradycyjnej Medycyny Chińskiej”, wydanie I, 2020
- Biblioteka Narodowa: katalog (metryczki wydań po numerach ISBN: liczba stron, ilustracje, format, tłumacze, tytuły oryginałów)
- Karty produktów i opisy wydawców (Vital, Galaktyka) oraz karty przypraw, dodatków i herbat w sklepie uzdrowiskowespa.pl, ceny brutto z 18.11.2026
Zostaw komentarz